Giszowiec — osiedle-ogród Katowice — zabytki

W skrócie

Patronackie osiedle-ogród kopalni Giesche z lat 1907–1910, projektu Emila i Georga Zillmannów. Zachowała się mniej więcej jedna trzecia pierwotnej zabudowy — resztę wyburzono po 1969 r. pod bloki. To wciąż zamieszkane osiedle, zwiedzane wyłącznie z poziomu ulicy, a nie skansen. Nie mylić z Nikiszowcem: tam czerwona cegła i zamknięte kwartały, tu tynkowane domki w ogrodach.

Czym jest Giszowiec i od czego zacząć

Giszowiec to patronackie osiedle robotnicze w południowo-wschodniej części Katowic, wzniesione w latach 1907–1910 dla załogi kopalni Giesche. Niemiecka nazwa brzmiała Gieschewald. Zamysłem było przeniesienie na Górny Śląsk angielskiej idei miasta-ogrodu Ebenezera Howarda: niska zabudowa, dużo zieleni, ogród przy każdym mieszkaniu.

Sercem założenia jest plac Pod Lipami. Pierwotnie pełnił funkcję rynku, a od niego rozchodzą się cztery główne ulice. Wokół placu skupiono budynki publiczne: gospodę, konsum, szkoły, pocztę, zarząd osiedla, nadleśnictwo oraz łaźnię z pralnią. Ten układ się zachował i od placu najsensowniej zaczynać spacer.

Osiedle jest zamieszkane. Domy to prywatne mieszkania i lokale komunalne, ogrody za płotami są prywatne. Zwiedza się wyłącznie z poziomu ulicy.

Inwestor, architekci i geneza projektu

Inwestorem był koncern Georg von Giesche's Erben, właściciel kopalni Giesche (po 1945 r. „Wieczorek”). Decyzję o budowie podjął dyrektor generalny spółki Anton Uthemann. Chodziło o związanie z zakładem stałej, wykwalifikowanej załogi.

Projekt powierzono Emilowi i Georgowi Zillmannom, architektom z berlińskiej dzielnicy Charlottenburg. Opracowania podają ich pokrewieństwo rozbieżnie: raz jako braci, raz jako kuzynów. Ci sami projektanci odpowiadają za Nikiszowiec, budowany kilka lat później dla tego samego koncernu.

Przed przystąpieniem do pracy Zillmannowie studiowali architekturę wiejską Górnego Śląska. Stąd forma domów: parterowych i jednopiętrowych, tynkowanych na biało, krytych stromymi dachami z czerwonej dachówki, z drewnianymi okiennicami.

Skala założenia, standard mieszkań i infrastruktura

Osiedle rozplanowano na działce o wymiarach około 800 na 1200 metrów. Karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa opisuje zespół jako dziewięć kwartałów zabudowy z ponad trzystoma domami wzniesionymi według czterdziestu różnych projektów. Powtarzalność jest pozorna: sąsiadujące budynki różnią się bryłą i detalem.

Pierwsza faza dała mieszkania dla około 300 rodzin robotniczych i 30 rodzin urzędniczych. Typowy dom był dwu- lub czterorodzinny. Mieszkanie obejmowało sień, kuchnię i dwa pokoje, do tego piwnicę, strych i ogród — od około 50 do ponad 70 metrów kwadratowych powierzchni mieszkalnej. Domy urzędnicze, większe i wolno stojące, stawiano na narożnikach ulic.

Infrastruktura była jak na kolonię robotniczą nietypowa. W jednym budynku mieściły się łaźnia i pralnia z 32 stanowiskami. Korzystanie z niej nie było dobrowolne: w osiedlu obowiązywał zakaz prania i suszenia bielizny w mieszkaniach, żeby wilgoć nie niszczyła domów. Bieżącą wodę doprowadzono początkowo tylko do budynków publicznych i urzędniczych. Zaopatrywała je wieża ciśnień z 1909 r. o wysokości 33 metrów, stojąca przy dzisiejszej ul. Górniczego Stanu.

Z osiedla do szybu Albert w Szopienicach kursowała kolejka wąskotorowa, nazywana przez mieszkańców Balkanem. Woziła górników na szychtę do końca 1977 r.

Różnice między Giszowcem a Nikiszowcem

Oba osiedla zaprojektowali Zillmannowie dla koncernu Giesche, ale to dwa różne pomysły urbanistyczne.

Giszowiec powstał w latach 1907–1910 jako miasto-ogród: domy wolno stojące i bliźniacze, tynkowane, z własnymi ogrodami i budynkami gospodarczymi, rozłożone wzdłuż ulic o nieregularnym przebiegu. Nikiszowiec budowano w latach 1908–1915 oraz 1920–1924 jako zabudowę zwartą, z nieotynkowanej czerwonej cegły, w formie wielopiętrowych familoków tworzących zamknięte kwartały z wewnętrznymi podwórzami.

Inny jest też stan zachowania i status ochronny. Nikiszowiec przetrwał w całości i został uznany za pomnik historii rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 stycznia 2011 r. Giszowiec takiego statusu nie ma i zachował się w około jednej trzeciej. Jego układ urbanistyczny wraz z placem Pod Lipami jest wpisany do rejestru zabytków województwa śląskiego, a sama gospoda figuruje w rejestrze pod numerem A/1229/78 z 18 sierpnia 1978 r.

Oba osiedla należą do Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego.

Wyburzenia po 1969 roku

W 1969 r. zapadła decyzja o wyburzeniu zabytkowego Giszowca i postawieniu w jego miejscu zabudowy z wielkiej płyty dla rosnącej załogi górniczej. Nowe bloki otrzymały nazwę osiedla Staszica. Według opracowań branżowych dwa zespoły nowej zabudowy zaplanowano łącznie na przeszło 22 tys. mieszkańców.

Rozbiórki objęły przede wszystkim zachodnią i północno-wschodnią część założenia i prowadzono je głównie na początku lat 70. Znikały całe ciągi domów wraz z ogrodami i zapleczem gospodarczym. Proces zatrzymały dopiero działania konserwatorskie: wpisy do rejestru zabytków z 18 sierpnia 1978 r. i z 23 czerwca 1987 r. przesądziły, że dalszych wyburzeń nie było.

Ocalała mniej więcej jedna trzecia pierwotnej zabudowy. Kilkanaście minut spaceru dzieli dziś parterowe domy z dachówką od wielopiętrowych bloków.

Rozbiórki sfilmował Kazimierz Kutz. „Paciorki jednego różańca” z 1979 r., trzecia część jego śląskiej trylogii, powstały w autentycznym, wyburzanym wtedy Giszowcu, a główne role zagrali amatorzy: emerytowany górnik Augustyn Halotta i Marta Straszna. Filmowi przypisuje się udział w zmianie nastawienia do losu osiedla.

Co obejrzeć na placu Pod Lipami i w okolicy

Gospoda z 1910 r. przy pl. Pod Lipami 1 to najokazalszy budynek osiedla. Miała salę teatralną z dębową podłogą i dekoracją z motywami górniczymi, a w latach 1949–1978 działało tu kino „Muza”. Dziś mieści Filię nr 2 Miejskiego Domu Kultury „Szopienice-Giszowiec”, restaurację Dworek Pod Lipami oraz siedzibę Polskiego Związku Skata.

Sąsiedni budynek pod numerem 3–3a to dawna stajnia z wozownią i pokojami dla woźniców. Nazywany jest Gawlikówką, bo pracownię miał tu Ewald Gawlik, malarz nieprofesjonalny z grupy janowskiej. Mieści się w nim Izba Śląska z galerią jego obrazów, prowadzona przez tę samą filię MDK.

Przy placu stoi konsum — długi budynek handlowo-usługowy, do dziś pełniący pierwotną funkcję — oraz willa nadleśniczego z około 1910 r., rozpoznawalna po wieżyczce zegarowej i dachu mansardowym; od 1960 r. działa w niej przedszkole. Zespół szkolny z lat 1909–1910, złożony z trzech budynków, po 1978 r. przeszedł na funkcje biurowo-konferencyjne.

Na placu rósł buk Anton, posadzony w 1907 r., od 2 stycznia 1996 r. pomnik przyrody. Drzewo obumierało przez lata, a resztki pnia usunięto w 2024 r. Obok rośnie jego następca, buk „Antonek”, posadzony w październiku 2016 r. przez dzieci ze Szkoły Podstawowej nr 51.

Zabudowę mieszkalną najlepiej oglądać przy ulicach Barbórki, Przyjemnej, Przyjaznej, Ewy i Kwiatowej. Dalej, w stronę dawnej kopalni, prowadzą ul. Górniczego Stanu z wieżą ciśnień, ul. Wojciecha oraz ul. Batalionów Chłopskich, przed 1922 r. nosząca nazwę Susannastraße. Kościół św. Stanisława Kostki wzniesiono w latach 1946–1948, już poza pierwotnym projektem Zillmannów.

Dojazd, czas zwiedzania i zasady zachowania

Punkt startowy: plac Pod Lipami, 40-476 Katowice. Komunikacją miejską dojedziesz autobusem do przystanków w rejonie placu. Numery linii bywają zmieniane, więc aktualny układ sprawdź w wyszukiwarce ZTM Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Samochodem wjeżdża się od strony ul. Pszczyńskiej, a przy placu jest bezpłatny parking.

Spacer po zachowanej części osiedla zajmuje około godziny. Z Izbą Śląską i przerwą na posiłek — do dwóch. Teren jest płaski, nawierzchnie utwardzone, więc trasa nadaje się dla wózka i dla dziecka. Plac Pod Lipami ma plac zabaw.

Wnętrza domów nie są udostępniane. To prywatne mieszkania, a ogrody za płotami nie są przestrzenią publiczną — fotografowanie mieszkańców na własnych podwórkach bywa źle odbierane. Nie ma tu punktu informacji turystycznej ani biletowanego zwiedzania samego osiedla; najbliższy punkt informacji działa przy oddziale Muzeum Historii Katowic na Nikiszowcu, ul. Rymarska 4.

Kiedy nie przyjeżdżać: późną jesienią i zimą, gdy bezlistne ogrody i szara aura odbierają założeniu połowę efektu. Godziny Izby Śląskiej potwierdź telefonicznie (32 206 46 42) — placówka pracuje w rytmie zajęć, a nie muzeum.

Nikiszowiec leży około 2,5 km na północ w linii prostej. To osobny spacer, a nie przedłużenie tego.

Lokalizacja

Adres: Plac Pod Lipami, 40-476 Katowice (dzielnica Giszowiec)

Źródła

Narodowy Instytut Dziedzictwa, karta obiektu „Osiedle Giszowiec — osiedle robotnicze z lat 1907–1940”, zabytek.pl (dostęp: 28.07.2026)
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach — rejestr zabytków województwa śląskiego, układy urbanistyczne oraz gospoda w Katowicach-Giszowcu poz. A/1229/78 z 18 sierpnia 1978 r. (dostęp: 28.07.2026)
Urząd Miasta Katowice, „Wędrówki po Giszowcu”, katowice.eu (dostęp: 28.07.2026)
Śląska Organizacja Turystyczna / Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, karta „Osiedle Giszowiec”, zabytkitechniki.pl i slaskie.travel (dostęp: 28.07.2026)
Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec” w Katowicach — Filia nr 2, pl. Pod Lipami 1 i 3–3a, mdk.katowice.pl (dostęp: 28.07.2026)
Architektura-Murator, materiał o Giszowcu: miasto-ogród Zillmannów, pralnia i zakaz prania w domach, wyburzenia z lat 70., architektura.muratorplus.pl (dostęp: 28.07.2026)
Ślązag.pl, materiał o Giszowcu i dawnym Gieschewaldzie — zachowane budynki wokół placu Pod Lipami, slazag.pl (dostęp: 28.07.2026)
Narodowy Instytut Dziedzictwa — wykaz pomników historii (osiedle Nikiszowiec, rozporządzenie Prezydenta RP z 14 stycznia 2011 r.), nid.pl (dostęp: 28.07.2026)
Wikipedia, hasła „Giszowiec”, „Gospoda w Katowicach-Giszowcu”, „Buk Anton”, „Paciorki jednego różańca” (dostęp: 28.07.2026)

Najczęstsze pytania

Czym Giszowiec różni się od Nikiszowca?

Tych samych architektów łączy autorstwo, ale forma jest przeciwna. Giszowiec (1907–1910) to miasto-ogród: niskie, tynkowane domy dwu- i czterorodzinne z własnymi ogrodami, rozproszone w zieleni. Nikiszowiec (1908–1915 i 1920–1924) to zwarte kwartały wielopiętrowych familoków z nieotynkowanej czerwonej cegły, z zamkniętymi podwórzami. Nikiszowiec zachował się w całości, Giszowiec w około jednej trzeciej.

Ile z pierwotnego Giszowca faktycznie przetrwało?

Około jedna trzecia. Reszta padła po decyzji z 1969 r. o zabudowie terenu blokami z wielkiej płyty; rozbiórki prowadzono głównie na początku lat 70. i objęły przede wszystkim część zachodnią oraz północno-wschodnią. Wpisy do rejestru zabytków z 1978 i 1987 r. zatrzymały dalsze wyburzenia.

Czy można wejść do domów albo do ogrodów?

Nie. To zamieszkane budynki z prywatnymi mieszkaniami i lokalami komunalnymi, a ogrody za płotami nie są przestrzenią publiczną. Osiedle ogląda się z ulicy. Do wnętrz wejdziesz tylko tam, gdzie działa instytucja publiczna: do Izby Śląskiej i sal MDK przy pl. Pod Lipami oraz do restauracji w dawnej gospodzie.

Jak dojechać i gdzie zaparkować?

Autobusem ZTM do przystanków w rejonie placu Pod Lipami — konkretne linie sprawdź w wyszukiwarce połączeń ZTM Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, bo numeracja bywa zmieniana. Samochodem wjazd od ul. Pszczyńskiej, przy placu bezpłatny parking.

Ile czasu zajmuje spacer i czy da się z dzieckiem?

Około godziny na zachowaną część osiedla, do dwóch z Izbą Śląską i przerwą. Trasa jest płaska, po utwardzonych nawierzchniach, przejezdna wózkiem. Na placu Pod Lipami jest plac zabaw.

Czy Giszowiec jest pomnikiem historii?

Nie. Status pomnika historii ma sąsiedni Nikiszowiec, uznany za taki rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 stycznia 2011 r. Giszowiec chroniony jest wpisem do rejestru zabytków województwa śląskiego — obejmuje on układ urbanistyczny osiedla wraz z placem Pod Lipami, a gospoda ma osobny wpis A/1229/78 z 18 sierpnia 1978 r.

Czy zwiedzanie jest płatne?

Samo osiedle jest bezpłatne i dostępne o każdej porze. Płatne mogą być wydarzenia w Filii nr 2 MDK oraz posiłek w restauracji w dawnej gospodzie. Nie ma tu biletowanego zwiedzania osiedla ani stałego punktu informacji turystycznej.