- Opublikowano: 04.05.2026
- Fakty sprawdzone w źródłach: 28.07.2026
- Aktualizacja: 28.07.2026
W skrócie
Zabytkowy park w Brynowie, wpisany do rejestru zabytków w 1993 r. Dwa punkty, dla których się tu przyjeżdża: drewniany kościół św. Michała Archanioła z około 1510 r., przeniesiony w 1938 r. z Syryni, oraz wieża spadochronowa — nie oryginał z 1937 r., lecz niższa rekonstrukcja z lat 50. Wstęp wolny, na wieżę wejść nie można, wnętrze kościoła otwiera się głównie podczas mszy. Historia wrześniowej obrony wieży w dużej części pochodzi z powieści, a nie z dokumentów.
Położenie, granice i wielkość parku
Park im. Tadeusza Kościuszki leży w dzielnicy Brynów-Osiedle Zgrzebnioka. Od północy zamyka go aleja Górnośląska, od wschodu ulica T. Kościuszki, od zachodu ulice Mikołowska i Piękna, od południa ogrody działkowe.
Powierzchnię źródła podają rozbieżnie: Śląska Organizacja Turystyczna mówi o 72 hektarach, a Zakład Zieleni Miejskiej, który park utrzymuje, włada tu terenem o powierzchni 514 890 m kw., czyli niespełna 52 ha.
Cały park jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/1515/93 z 26 lutego 1993 r. Ochrona obejmuje układ kompozycyjny, zespół roślinny, wieżę spadochronową, pomnik Kościuszki, muszlę koncertową, murowaną altanę i cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej. Drzewostan jest w większości rodzimy i liściasty, z przewagą buka, graba, klonu i lipy; opracowania wymieniają tu około stu gatunków i odmian drzew oraz krzewów.
Od podmiejskiego lasu do parku Kościuszki
Początkiem była decyzja z 1888 r. o zagospodarowaniu sześciu hektarów podmiejskiego lasu; w latach 1894–1895 teren przekształcono w Park Południowy (niem. Südpark). W 1903 r. stanęła tu Wieża Bismarcka, rozebrana w 1934 r. 14 czerwca 1912 r. park połączono z katowickim rynkiem linią tramwajową.
Imię Tadeusza Kościuszki nadano w 1925 r. W latach 30. zaczęto tworzyć w parku zalążek skansenu z budynkami drewnianymi — i to jest powód, dla którego trafił tu kościół z Syryni. Kolekcji nigdy nie skompletowano, więc świątynia została jej jedynym obiektem.
Drewniany kościół św. Michała Archanioła i jego translokacja
Kościół stoi w południowej części parku, adres to ul. T. Kościuszki 87. Zbudowano go około 1510 r. — datę wskazywał napis na południowym nadprożu, dziś nieistniejący; parafię w Syryni wzmiankowano już w 1305 r. Wieś leżała wówczas w powiecie rybnickim, dziś należy do wodzisławskiego.
W sierpniu 1938 r. kościół rozebrano i przeniesiono do Katowic z inicjatywy Tadeusza Dobrowolskiego, dyrektora Muzeum Śląskiego. Konsekracja odbyła się w 1939 r., ponowna — w 1958 r. Do rejestru zabytków obiekt wpisano w 1971 r., należy też do Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.
Ściany nawy i prezbiterium mają konstrukcję wieńcową z sosnowych bali, dach jest gontowy, obok stoi wolno stojąca dzwonnica słupowa z XVII w., przebudowana w 1853 r. Całość otacza drewniany parkan z trzema bramami. Pierwotne wyposażenie zaginęło; zachowały się m.in. barokowa ambona, kamienna kropielnica i fragmenty malowideł w prezbiterium.
Od maja 1997 r. zespół kościelny jest oddziałem Muzeum Historii Katowic, a jednocześnie służy parafii św. Michała Archanioła, erygowanej 21 lutego 1981 r.; kościół parafialny stoi poza parkiem, przy ul. Gawronów. W latach 2024–2025 obiekt przeszedł remont: reparację okładzin z gontów i desek, impregnację, konserwację polichromii i wymianę instalacji elektrycznej.
Wieża spadochronowa: konstrukcja z 1937 r. i powojenna rekonstrukcja
Wieżę zbudowano w 1937 r. z inicjatywy Śląskiego Okręgu Wojewódzkiego Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, według projektu Biura Technicznego Budowy Mostów w Chorzowie. Mierzyła 50 m — część źródeł podaje 60 m — i była najwyższą wieżą spadochronową w kraju. Otwarto ją w czerwcu 1938 r.
Konstrukcja, którą się dziś ogląda, nie jest tamtą wieżą. Niemieckie władze miasta rozebrały ją w latach 40., prawdopodobnie po to, by przetopić stal. Odbudowa nastąpiła w latach 50. i wypadła skromniej: obecna wieża ma 35 m. Do lat 50. obiekt służył wstępnemu szkoleniu lotniczemu i spadochronowemu. Jest to jedyna zachowana wieża spadochronowa w Polsce.
Od lipca do połowy grudnia 2025 r. wieża przeszła remont za nieco ponad 860 tys. zł, wykonany przez katowicką firmę Konior Przedsiębiorstwo Budowlane. Stal oczyszczono i zabezpieczono przed korozją, wymieniono około 2 ton skorodowanych elementów, założono kraty ograniczające dostęp do konstrukcji. W uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków przywrócono pierwotny grafitowy kolor — wcześniej wieża była biało-niebieska — i dołożono iluminację LED. Wewnątrz kratownicy wciąż widać szyb dawnej dwuosobowej windy.
Wrzesień 1939 — co jest udokumentowane, a co pochodzi z literatury
Wieża jest pomnikiem obrońców Katowic poległych i zamordowanych przez Niemców w 1939 r. Obiegowa wersja wydarzeń mówi o harcerzach, którzy 4 września ostrzeliwali z platformy wkraczający Wehrmacht i zapłacili za to życiem. Ta wersja ma dającą się prześledzić drogę powstania.
Pierwszy opisał walkę przy wieży Kilian Bytomski, dziennikarz podpisujący się jako KABE, w tekście „Wierni aż do końca… Wrześniowe żniwo śmierci w Katowicach” w „Dzienniku Zachodnim” z 2 września 1945 r.; pisał o pięciu harcerkach. Kazimierz Gołba sięgnął po ten wątek później: 1 września 1946 r. opublikował w „Gościu Niedzielnym” tekst, który stał się kulminacyjnym rozdziałem wydanej rok później powieści „Wieża spadochronowa”. Korzystał z listu Franciszka Szymiczka i z książki Alojzego Targa, opartej z kolei na publikacji Bytomskiego. Obraz kilkunastogodzinnej obrony i strat zadanych Niemcom pochodzi z tej powieści.
Dokumenty niemieckie rysują inny przebieg. W 2003 r. Ryszard Kaczmarek z Uniwersytetu Śląskiego dotarł we fryburskim archiwum wojskowym do raportu gen. Neulinga: ogień prowadzony z wieży był niecelny, opór zamilkł po ostrzelaniu konstrukcji z działa przeciwpancernego, a walka trwała o wiele krócej, niż opisywano. Ustalenia te wykorzystał Grzegorz Bębnik z katowickiego oddziału IPN w książce „Katowice we wrześniu ’39”. Rozpoznanie niemieckiej 239. Dywizji Piechoty weszło do Katowic już 3 września.
Nie ustalono, kim byli obrońcy, ilu ich było ani jak się nazywali. Poza zeznaniami świadków składanymi wiele lat po wojnie nie ma dowodu, że byli to harcerze. Postępowanie IPN dotyczące zabójstw w Katowicach umorzono w 2005 r. — śledczy nie dotarli do bezpośrednich świadków ani do rodzin ofiar.
Co jeszcze znajduje się w parku
W północno-zachodniej części parku są plac zabaw, staw i woliera dla ptaków. W południowej, obok drewnianego kościoła, działa górka z torem saneczkowym: bezpłatna, oświetlona po zmroku, bez wyciągu — na start prowadzą drewniane schody. Obiekt gruntownie zmodernizowano w 2020 r. ze środków budżetu obywatelskiego.
Są tu również bulodrom do gry w petankę, urządzenia sportowo-rekreacyjne, muszla koncertowa z letnimi koncertami z cyklu „Od Bacha do Beatlesów”, obelisk Tadeusza Kościuszki z 1962 r., pomnik alpinistów z 2015 r., cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej i galeria rzeźby plenerowej. Stacja roweru miejskiego Metrorower ma tutaj numer 27705.
Miasto ma uzgodniony z konserwatorem projekt sztucznej rzeki i woliery, wyceniony na około 5 mln zł. Na początku 2023 r. nie miał zabezpieczonego finansowania, a krytycznie wypowiadały się o nim rada dzielnicy i stowarzyszenie Mieszkańcy dla Katowic.
Dojazd, parkowanie i wejścia
Wstęp jest bezpłatny, teren otwarty i nieogrodzony. Wejścia prowadzą od wschodu z ul. T. Kościuszki, od zachodu z ul. Mikołowskiej i ul. Pięknej, od północy od strony al. Górnośląskiej. Aleja Górnośląska to droga szybkiego ruchu i najmocniej odcina park od śródmieścia — z centrum wygodniej iść ul. Mikołowską; do Rynku jest stąd około 2 km.
Wzdłuż ul. T. Kościuszki biegnie torowisko tramwajowe z czterema przystankami przy parku, jeden z nich nosi nazwę Brynów Kościuszki. Numery linii zmieniają się przy kolejnych etapach przebudowy torowisk, a w 2026 r. część tras w Katowicach działa w układzie tymczasowym — aktualne połączenia sprawdzisz w wyszukiwarce ZTM Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.
Samochodem: miejsca postojowe są wzdłuż ul. T. Kościuszki, po obu jej stronach, na odcinku między ul. Ceglaną a ul. Zgrzebnioka; parkingu dedykowanego park nie ma. Alternatywą jest trzypoziomowy parking Centrum Przesiadkowego Brynów przy ul. Rzepakowej — 545 miejsc, bezpłatny dla posiadaczy biletu ZTM zakodowanego na karcie ŚKUP, około 2 km od południowego skraju parku. Granice strefy płatnego parkowania bywają w Katowicach zmieniane; obowiązują te opublikowane na parkowanie.katowice.eu.
Kiedy przyjść, a kiedy odpuścić
Zespół kościelny ogląda się z zewnątrz cały rok, od świtu do zmierzchu, poza godzinami nabożeństw; wnętrze otwiera się w czasie mszy i zajęć muzealnych, a Muzeum Historii Katowic prowadzi zwiedzanie z przewodnikiem o 15:00 i 16:00. Kościół bywa miejscem ślubów, więc w soboty trzeba liczyć się z zamkniętymi drzwiami.
Otoczenie wieży jest w trakcie zmiany: żywopłot u jej podstawy znika, a zapowiedziane nasadzenia grabów potrzebują lat. Po remoncie wieża jest za to wieczorami podświetlona. Najgorsza pora na spacer to listopad i przedwiośnie — błoto na skarpach i gołe gałęzie. Alejki w głębi parku nie są oświetlone, więc po zmroku sensownie chodzi się tylko w rejonie wieży i toru saneczkowego, a pierwszego dnia po dużym opadzie śniegu górka bywa oblegana.
Lokalizacja
Adres: Park im. Tadeusza Kościuszki, ul. T. Kościuszki, Katowice — dzielnica Brynów-Osiedle Zgrzebnioka
Źródła
- Zakład Zieleni Miejskiej w Katowicach, „Park Kościuszki”, zzm.katowice.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Zakład Zieleni Miejskiej w Katowicach, „Wieża spadochronowa w Parku Kościuszki przeszła remont”, zzm.katowice.pl, 19.12.2025 (dostęp: 28.07.2026)
- Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, „Wieża spadochronowa w Parku Kościuszki przeszła remont”, metropoliagzm.pl, 19.12.2025 (dostęp: 28.07.2026)
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, karta obiektu „Katowice — zespół kościoła fil. pw. św. Michała Archanioła”, zabytek.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Śląska Organizacja Turystyczna, karta obiektu „Park Kościuszki w Katowicach”, slaskie.travel (dostęp: 28.07.2026)
- Muzeum Historii Katowic, informacje o oddziale w zespole kościoła św. Michała Archanioła, mhk.katowice.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Ślązag.pl, „Wieża spadochronowa w Katowicach we wrześniu 1939. Kazimierz Gołba nie był pierwszy, poprzedził go dziennikarz śląskiej gazety”, slazag.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Ślązag.pl, „Wrzesień 1939 na Śląsku. Wojenne tajemnice, które wciąż nie zostały odkryte. Schrony, harcerze i legenda wieży spadochronowej”, slazag.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Urząd Miasta Katowice, „Centra przesiadkowe” — zasady korzystania z parkingów P&R, katowice.eu (dostęp: 28.07.2026)
- Śląskie Miasta, „Park Kościuszki Katowice — górka saneczkowa”, slaskiemiasta.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Śląskie Radio ESKA, materiał o projekcie sztucznej rzeki i woliery w Parku Kościuszki, slaskie.eska.pl, 27.02.2023 (dostęp: 28.07.2026)
- Wikipedia, hasła „Park im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach”, „Wieża spadochronowa w Katowicach”, „Kościół św. Michała Archanioła w Katowicach” (dostęp: 28.07.2026)
Najczęstsze pytania
Czy można wejść na Wieżę Spadochronową?
Nie. Wieża pełni funkcję pomnika, a podczas remontu zakończonego w grudniu 2025 r. założono kraty ograniczające dostęp do konstrukcji. Ogląda się ją wyłącznie z ziemi; wieczorami działa iluminacja LED.
Czy obecna wieża to oryginał z 1937 r.?
Nie. Pierwotną wieżę o wysokości 50 m Niemcy rozebrali w latach 40., prawdopodobnie na złom. Ta, która stoi w parku, to rekonstrukcja z lat 50. o wysokości 35 m. Mimo to jest jedyną zachowaną wieżą spadochronową w Polsce.
Czy drewniany kościół można zwiedzić w środku?
Teren zespołu kościelnego jest dostępny codziennie od świtu do zmierzchu poza godzinami nabożeństw. Wnętrze otwiera się podczas mszy i zajęć muzealnych, a Muzeum Historii Katowic — którego oddziałem jest kościół od 1997 r. — prowadzi zwiedzanie z przewodnikiem o 15:00 i 16:00. Poza tymi porami zobaczysz bryłę, dzwonnicę i parkan z trzema bramami.
Czy do parku można przyjść z psem?
Tak, park jest otwarty i nieogrodzony, psy prowadzi się na smyczy. Wydzielonego wybiegu dla psów w parku nie ma — najbliższy miejski wybieg działa w Piotrowicach, w rejonie ul. Gierlotki. Przy kościele i przy wieży obowiązuje zwykła ostrożność, bo to teren zabytkowy i miejsce uroczystości.
Gdzie zaparkować samochód?
Wzdłuż ul. T. Kościuszki po obu stronach jezdni, na odcinku między ul. Ceglaną a ul. Zgrzebnioka. Parkingu przypisanego do parku nie ma. Wygodniejszym rozwiązaniem bywa trzypoziomowy parking Centrum Przesiadkowego Brynów przy ul. Rzepakowej: 545 miejsc, bezpłatny dla posiadaczy biletu ZTM zakodowanego na karcie ŚKUP, około 2 km od południowego skraju parku.
Jak dojechać komunikacją miejską?
Wzdłuż wschodniej granicy parku, ulicą T. Kościuszki, biegnie torowisko tramwajowe z czterema przystankami; jeden nosi nazwę Brynów Kościuszki. Numery linii zmieniają się wraz z kolejnymi etapami przebudowy torowisk w Katowicach, dlatego aktualne połączenia najlepiej sprawdzić w wyszukiwarce ZTM Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. W parku działa też stacja roweru miejskiego Metrorower nr 27705.
Czy jest tu coś dla dzieci?
Tak. W północno-zachodniej części parku są plac zabaw, staw i woliera dla ptaków, a w części południowej, obok drewnianego kościoła, bezpłatna górka z torem saneczkowym, oświetlona po zmroku i zmodernizowana w 2020 r. z budżetu obywatelskiego. Wyciągu nie ma, na start wchodzi się drewnianymi schodami.
