Pomnik Powstańców Śląskich Katowice — zabytki

W skrócie

Trzy skrzydła z brązu po około 14 m wysokości, o łącznej masie ponad 60 ton, odsłonięte 1 września 1967 r. Rzeźbę zaprojektował Gustaw Zemła, część architektoniczną — Wojciech Zabłocki. Pomnik był darem społeczeństwa Warszawy dla Górnego Śląska i do dziś nosi napis „WARSZAWA POWSTAŃCOM ŚLĄSKIM”. Stoi na usypanej skarpie przy al. Korfantego, obok ronda gen. Jerzego Ziętka. Teren otwarty przez całą dobę, wstęp wolny.

Co dokładnie stoi przy rondzie Ziętka

Pomnik Powstańców Śląskich to trzy skrzydła odlane z brązu, ustawione na sztucznie usypanej skarpie przy al. Wojciecha Korfantego. W Katowicach mówi się o nim po prostu „Skrzydła”. Każde ze skrzydeł ma około 14 metrów wysokości, a cała konstrukcja waży ponad 60 ton. Bywa opisywany jako największy pomnik w Polsce.

Skrzydła nie stoją na wyspie ronda. Zajmują skarpę zakończoną półkolistym murem bastionowym, a wokół nich rozciąga się rozległy plac wyłożony płytami granitowymi. Między skrzydłami umieszczono płaski znicz. Całe założenie — rzeźba, skarpa z bastionem i plac — jest dziś chronione jednym wpisem do rejestru zabytków.

Trzy skrzydła odpowiadają trzem powstaniom śląskim z lat 1919, 1920 i 1921. Zemła nie sięgnął po figurę powstańca ani po scenę batalistyczną. Forma jest abstrakcyjna, a odczytanie treści opiera się na liczbie trzy oraz na inskrypcjach umieszczonych u podstawy założenia.

Dar społeczeństwa Warszawy dla Górnego Śląska

Pomnik nie powstał z inicjatywy władz Katowic ani ze składek mieszkańców regionu. 25 kwietnia 1965 r. jego budowę zaproponował Stołeczny Komitet Frontu Jedności Narodu w Warszawie. Miał to być dar mieszkańców stolicy dla Górnego Śląska — podziękowanie za udział regionu w odbudowie zniszczonej Warszawy. Finansowanie przejął warszawski fundusz odbudowy stolicy.

Ta geneza jest zapisana w samym pomniku. Na murze przy skarpie widnieje napis „WARSZAWA POWSTAŃCOM ŚLĄSKIM”. Wyjaśnia on, dlaczego konkurs prowadzono w Warszawie i dlaczego jury przewodniczył marszałek Polski Marian Spychalski, a nie żaden z działaczy śląskich.

Konkurs, wybór miejsca i budowa

Konkurs miał charakter otwarty i ogólnopolski; organizowały go Stowarzyszenie Architektów Polskich oraz Związek Polskich Artystów Plastyków. Wpłynęło 116 prac. Rozstrzygnięcie ogłoszono 1 października 1965 r. — jury przyznało trzy nagrody i dziesięć wyróżnień. Pierwszą nagrodę otrzymał zespół rzeźbiarza Gustawa Zemły i architekta Wojciecha Zabłockiego. Trzecia nagroda trafiła do katowiczan Ryszarda Sroczyńskiego i Józefa Szostaka.

Akt erekcyjny wmurowano 3 maja 1966 r., podczas obchodów 45. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego. Odlewy z brązu wykonały Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych.

Miejsce wybrano na fragmencie dawnego parku dworskiego przy siedzibie Zarządu Dóbr Tiele-Wincklerów, u zbiegu dzisiejszych alei Korfantego i ulicy Roździeńskiego. Wcześniej znajdowały się tam groby żołnierzy radzieckich, przeniesione przed rozpoczęciem prac. Pod pomnikiem umieszczono 21 urn z ziemią pobraną z miejsc walk powstańców śląskich oraz z pól bitewnych Wojska Polskiego.

Odsłonięcie 1 września 1967 roku

Pomnik odsłonięto 1 września 1967 r., w rocznicę wybuchu II wojny światowej. Według relacji na uroczystość przyszło około 150 tysięcy osób, wśród nich żyjący jeszcze powstańcy i ich rodziny. Przemówienia wygłosili marszałek Marian Spychalski oraz wojewoda katowicki Jerzy Ziętek, sam uczestnik powstań śląskich. W uroczystości brał udział Edward Gierek, wówczas I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach.

Ranga wydarzenia była ogólnokrajowa jeszcze przed odsłonięciem. 21 lipca 1967 r. Poczta Polska wprowadziła do obiegu znaczek o nominale 60 groszy z wizerunkiem pomnika, zaprojektowany przez Ryszarda Dudzickiego. Znaczek pozostawał ważny do 31 grudnia 1994 r.

Rzeźbiarz i architekt — dwa nazwiska, dwie role

Gustaw Zemła (ur. 1931) odpowiadał za rzeźbę. Studiował w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1952–1958 i z tą uczelnią związał całą karierę: był jej prorektorem, a od 1987 r. profesorem zwyczajnym. Konkurs na katowicki pomnik wygrał, mając niespełna 34 lata. Później zaprojektował między innymi warszawski pomnik Poległym Niepodległym (1973), Pomnik Czynu Polaków w Szczecinie (1979) i pomnik Dekalogu w Łodzi.

Wojciech Zabłocki (1930–2020) odpowiadał za część architektoniczną: skarpę, mur bastionowy i rozplanowanie placu. Architekturę ukończył w 1954 r. na Wydziale Architektury Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, doktorat obronił na Politechnice Warszawskiej w 1968 r. Równolegle uprawiał szermierkę: zdobył trzy medale olimpijskie w szabli drużynowej — srebro w 1956 i 1960 r. oraz brąz w 1964 r. — a także trzy tytuły mistrza świata w drużynie (1959, 1961, 1963). Za projekt katowickiego pomnika otrzymał w 1968 r. nagrodę ministra. W dorobku architektonicznym miał głównie obiekty sportowe, w tym ośrodek przygotowań olimpijskich w Warszawie oraz kompleksy w Koninie i Zgorzelcu.

Inskrypcje, kradzież liter i ochrona konserwatorska

Na ścianie bastionowej wypisano nazwy miejscowości, przy których toczyły się walki powstańcze i bitwy II wojny światowej. Są wśród nich Bogucice, Góra św. Anny i Mysłowice. To najciekawszy element do obejrzenia z bliska, bo z jezdni nie jest w ogóle widoczny.

Metalowe litery zniknęły podczas budowy Drogowej Trasy Średnicowej i przebudowy ronda w latach 2004–2005. Przez ponad dekadę mur pozostawał pusty. Nazwy wróciły na skarpę w 2016 r., głównie dzięki naciskom mieszkańców.

19 lutego 2024 r. śląski wojewódzki konserwator zabytków wpisał założenie do rejestru zabytków województwa śląskiego pod numerem A/1348/24. Ochroną objęto nie tylko rzeźbę, lecz także usypaną skarpę zakończoną bastionem oraz wyłożony granitem plac. Konserwator Łukasz Konarzewski uzasadniał decyzję wyjątkowym znaczeniem obiektu dla miasta i regionu.

Jak dojść, gdzie zaparkować, ile to zajmuje

Pomnik stoi po zachodniej stronie ronda gen. Ziętka, od strony al. Korfantego. Wchodzi się na plac z poziomu chodnika i nie trzeba przekraczać jezdni ronda — to istotne, bo ruch jest tu bardzo duży. Rondo ma przejścia podziemne od oddania do użytku 20 lipca 1965 r., a na jego wyspie stoi szklana kopuła galerii Rondo Sztuki, prowadzonej przez katowicką ASP.

Komunikacja miejska: najbliższy przystanek nosi nazwę Katowice Rondo i obsługują go tramwaje oraz autobusy ZTM. Numery linii zmieniają się przy kolejnych remontach torowisk — w maju 2026 r. ruch tramwajowy między Rynkiem a Rondem był wstrzymany przez trzy tygodnie — więc aktualny układ warto sprawdzić w wyszukiwarce ZTM Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.

Samochodem nie da się zatrzymać w bezpośrednim sąsiedztwie. Najbliższe płatne parkingi wielopoziomowe znajdują się przy Spodku i w Strefie Kultury, po wschodniej stronie ronda; stamtąd dochodzi się przejściem podziemnym.

Na obejście placu, przeczytanie nazw na murze bastionowym i zdjęcia wystarczy 15–20 minut. Skala robi wrażenie dopiero z bliska: z samochodu widać sylwetkę, z poziomu placu — fakturę odlewu. Wszystkie trzy skrzydła mieszczą się w kadrze, gdy cofnąć się w dolną część placu w stronę al. Korfantego; Spodek jako tło łapie się od wschodu.

W pobliżu: Spodek po drugiej stronie ronda, dalej Strefa Kultury z NOSPR, Międzynarodowym Centrum Kongresowym i Muzeum Śląskim. Pod pomnikiem odbywają się rocznicowe uroczystości powstańcze z asystą wojskową i składaniem kwiatów; główne przypadają na początek maja, w rocznicę wybuchu III powstania śląskiego.

Lokalizacja

Adres: al. Wojciecha Korfantego, przy rondzie gen. Jerzego Ziętka, Katowice

Źródła

Archiwum Państwowe w Katowicach, „Jak powstawał Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach, 1965–1967”, katowice.ap.gov.pl (dostęp: 28.07.2026)
Urząd Miasta Katowice, „Pomniki Katowic”, katowice.eu (dostęp: 28.07.2026)
Polska Agencja Prasowa, „Katowice. Pomnik Powstańców Śląskich wpisany do rejestru zabytków”, pap.pl, luty 2024 (dostęp: 28.07.2026)
„Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach wpisany do rejestru zabytków”, dzieje.pl, luty 2024 (dostęp: 28.07.2026)
Ślązag.pl, „Największy pomnik w Polsce jest na Śląsku. Ale Górnym Śląsku”, slazag.pl (dostęp: 28.07.2026)
Portal Miasta Katowice, karta obiektu „Pomnik Powstańców Śląskich”, portal.katowice.pl (dostęp: 28.07.2026)
Wikipedia, hasła „Pomnik Powstańców Śląskich”, „Kazimierz Gustaw Zemła”, „Wojciech Zabłocki”, „Rondo gen. Jerzego Ziętka w Katowicach” (dostęp: 28.07.2026)
OpenStreetMap / Nominatim — weryfikacja współrzędnych obiektu (dostęp: 28.07.2026)

Najczęstsze pytania

Co symbolizują trzy skrzydła pomnika?

Trzy powstania śląskie — z 1919, 1920 i 1921 r. Każde skrzydło odpowiada jednemu zrywowi. Forma jest abstrakcyjna, bez figur powstańców i bez scen batalistycznych, więc symbolikę odczytuje się z liczby skrzydeł i z inskrypcji przy skarpie.

Czy trzeba przechodzić przez rondo, żeby dojść do pomnika?

Nie. Pomnik stoi po zachodniej stronie ronda, od strony al. Korfantego, a na plac wchodzi się prosto z chodnika. Od strony Spodka i Strefy Kultury najbezpieczniej skorzystać z przejść podziemnych pod rondem.

Ile kosztuje wstęp i kiedy można przyjść?

Wstęp jest bezpłatny, teren otwarty przez całą dobę, bez bramek i bez godzin otwarcia. Można podejść pod same skrzydła i obejść cały granitowy plac.

Gdzie zaparkować samochód?

Nie przy samym pomniku — otacza go rondo z intensywnym ruchem. Najbliższe płatne parkingi wielopoziomowe działają przy Spodku i w Strefie Kultury, po wschodniej stronie ronda. Stamtąd dojście przejściem podziemnym zajmuje kilka minut.

Ile czasu zajmuje obejrzenie pomnika?

Około 15–20 minut. Tyle wystarczy na obejście placu, przeczytanie nazw miejscowości na murze bastionowym i zrobienie zdjęć. To punkt na spacerze po Strefie Kultury, a nie cel na pół dnia.

Kto ufundował pomnik?

Mieszkańcy Warszawy. Budowę zaproponował 25 kwietnia 1965 r. Stołeczny Komitet Frontu Jedności Narodu, a sfinansował ją warszawski fundusz odbudowy stolicy. Pomnik był podziękowaniem za udział Górnego Śląska w odbudowie stolicy — stąd napis „WARSZAWA POWSTAŃCOM ŚLĄSKIM”.

Kiedy odbywają się uroczystości pod pomnikiem?

Główne obchody przypadają na początek maja, w rocznicę wybuchu III powstania śląskiego. Odbywają się z asystą wojskową i składaniem kwiatów, z udziałem władz miasta i województwa. Dokładne terminy i godziny publikuje przed każdą rocznicą Urząd Miasta Katowice.